PAUL GAUGUIN (1848-1903)

Trần Thị Bông Giấy

PAUL GAUGUIN (1848-1903)

(Kiến Thức Văn Học)

(Trích TÀI HOA MỆNH BẠC II)

           

            Người rao bán đấu giá hẳn nghĩ rằng các bức tranh của Gauguin thật đáng tức cười, nên, lộn ngược một bức xuống, ông ta la lớn: “Quý vị nhìn xem! Đây là thác Nigara!”; rồi gõ cái búa xuống bàn, cho biết giá đưa ra là 10 quan. Chẳng ai buồn nhúc nhích. Bảy bức khác được bán, mỗi bức một quan. Thêm một bức nữa chỉ đáng 35 xu!  

            Khi ấy, họa sĩ Paul Gauguin vừa mới qua đời trong vùng đảo La Dominique thuộc Marquesas, bờ biển Nam Thái Bình Dương. Một cuộc bán đấu giá các bức tranh và những vật sở hữu của ông để trả các món nợ mà ông đã thiếu khi còn sống, được tổ chức tại Autuona ngày 20/7/1903.

            Không bao lâu, một ngư phủ tìm thấy chiếc valise nhét đầy các tấm canvas và các bức phác họa mà người ta đã phế bỏ đi khi kiểm kê những đồ đạc để lại của họa sĩ, ông ta bèn đem quẳng hết xuống biển.

            Nhiều năm sau, khi tên tuổi Gauguin đã biến thành huyền thoại, trên vùng đảo Marquesas, hành động của người ngư phủ vô danh ấy được xem như một lầm lỗi đáng giá bạc triệu. Công việc thu thập các bức tranh Gauguin bắt đầu, các nhà sưu tập đổ xô đi tìm chúng trong các tiệm rượu, các ổ điếm, các quán trọ. Nhà nghệ sĩ đã đổi chúng để lấy chai rượu vang, một ngày ở trọ, hoặc giây lát vui thú nào đó. Chúng thường bị vất lăn lóc trong rầm thượng hay nơi gác lửng bởi vì các người sở hữu không nghĩ rằng chúng có giá trị để phải được treo lên. Tại Brittany, chúng được dùng như các tấm thảm trải sàn nhà, hay được cắt ra may chung với nhau làm lều căng che nắng. Cũng không ai ngờ, năm 1959, một trong số những bức tranh “chỉ đáng một quan” ấy của Gauguin đã được một nhà mại bản nghệ thuật mua với giá 369.000 đô la. Các bức khác đều không ít hơn số tiền vừa kể. Nhà họa sĩ vĩ đại quả đã phải nhận cái giá thật mỉa mai cho nghệ thuật của ông: trong thời sinh tiền, số lợi tức kiếm được từ những gì ông đắm mình sáng tác chỉ chừng mười ngàn (10.000) đô la mà thôi!

            Lịch sử không ân cần với Gauguin bởi vì đã tạo ra chung quanh Gauguin huyền thoại về một con người không tình cảm, mang bản chất kiêu ngạo, hay nổi giận, ưa tấn công kẻ khác, tiêu phí cuộc đời trong sự trốn chạy đến những vùng trời xa xôi hẻo lánh. Và cái huyền thoại đáng tiếc của đời ông cũng thường đem lại cho người ta thành kiến xấu để chống lại nghệ thuật riêng ông. Một mặt, Gauguin bị những kẻ phán xét nghiêm khắc mô tả như “một con người mang tính quỷ”; mặt khác, bởi vài kẻ biện hộ hiếm hoi, ông lại là một thiên tài khó hiểu, kẻ phải cưu mang nhiều ngược đãi trong suốt dòng sống bi thảm của ông.

            Thật vậy, nỗi quan tâm lớn của chúng ta ngày nay về Gauguin không chỉ đến từ giá trị tác phẩm ông và ảnh hưởng của chúng trên nền hội họa hiện đại, mà còn bởi vì ông đã có một cuộc đời thi vị đầy màu sắc hơn bất cứ nghệ sĩ nào trong cuối thế kỷ 19. Cái ấn tượng sâu đậm mà họa sĩ đã gieo trên chúng ta chính là về một bản chất chiến đấu mạnh mẽ để đáp ứng định mệnh, một con người được điều khiển bởi bản năng, mãnh liệt đến cực đoan và đưa tới sự tự hủy. Tâm hồn ông chứa đầy nỗi hằn học u uất ngay từ thuở nhỏ, và rồi sau khi bước chân hẳn vào cuộc đời, sự bất bình này lớn dần và chín muồi theo hình thức một sự khinh bỉ đối với thế giới văn minh Tây phương.

            An toàn và tiện nghi mang một ý nghĩa rất nhẹ trong lòng Gauguin. Từ một người buôn cỗ phiếu giàu có, ông bỏ rơi tất cả mọi vật chất xa hoa –và cuối cùng là xã hội văn minh—để hiến mình vào hội họa. Họa sĩ chuyển đổi cuộc đời sang nghệ thuật như một kẻ bình thường nhu nhược tìm trốn chạy trong rượu, hay ma túy. Tuy nhiên Gauguin không phải là người yếu đuối. Có thể nói rằng ông vừa mang bản năng của một kẻ chinh phục, lại cũng vừa có bản chất của một kẻ nhút nhát. Thân thể ông khỏe mạnh nhưng về mặt tinh thần thì lại rất hay thay đổi. Những năm tháng sống của ông chỉ là một chuỗi nối dài những bất ngờ từ bỏ. Khi cuộc đời làm ông buồn chán hay các đam mê riêng bị kềm chế bởi bổn phận bình thường của con người, Gauguin thường có khuynh hướng “chạy trốn”, rời bỏ gia đình, bạn bè không chút nào luyến tiếc để tìm về các vùng đất xa xôi. Trên một mặt, văn hóa Âu Châu tham dự trong hầu hết những gì Gauguin đã sống; mặt khác, ông là người quay lưng lại với văn minh Tây Phương để trở thành một kẻ hoang dã, một Maori(1).

            Thật sự, “sự trốn chạy” của Gauguin xem ra khó hiểu hơn tính ưa suy nghĩ của Seurat, tính hay phân tích tỉ mỉ của Cézanne, hoặc là sự khích động hỗn loạn trong tâm hồn Van Gogh. Và từ những “trốn chạy” này mà người ta thường có khuynh hướng định giá Gauguin như một kiểu nghệ sĩ sống lang thang trên các vùng đảo Thái Bình Dương.

            Thật không có gì bất công với Gauguin hơn điều nhận xét ấy. Câu chuyện về các cuộc trốn chạy của Gauguin, bao hàm chữ “tới” hay chữ “từ” (từ Paris tới Brittany; từ Brittany tới Tahiti năm 1891; từ Tahiti chán nản trở về Paris năm 1895, và lần thứ hai cũng là cuối cùng từ Paris tới Tahiti rồi quần đảo Marquesas) đều đã được nói đến nhiều trong lịch sử hội họa. Ý niệm lôi kéo Gauguin xa khỏi Âu Châu chính đã khởi đi từ nỗi ao ước chân thành tìm cho ra một cuộc sống hoang sơ đích thật –vũng không gian mà Théodore Rousseau từng tạo ra trong hội họa riêng, bao chung quanh một mẫu người “hoang sơ cao quý”. Ý niệm trên có thể là hão huyền không thực tế; nhưng trong trường hợp Gauguin, nó cho chào đời vài bức họa tuyệt mỹ đầy tính con người nhất của thời kỳ cuối thế kỷ 19. Van Gogh từng gọi ông là “thầy”. Picasso tỏ lòng tri ân những gì đã nhận từ nghệ thuậït Gauguin. Những họa sĩ đi sau ai cũng ít nhiều bị ảnh hưởng từ ông trên những sáng tạo thể thức và màu sắc mới lạ.

            Mang hai giòng máu Pháp & Tây Ban Nha, lại cũng vừa mang trong bản chất hội họa của mình những tinh hoa gặt hái từ truyền thống Montmartre của hội họa Pháp, đến trái quả nghệ thuật của các vùng biển nhiệt đới chưa ai thăm dò tìm hiểu, nhưng sự tưởng thưởng cho những gì đã hy sinh đánh đổi thì không đến tay khi Gauguin còn sống; và kết quả của mọi đi tìm đã từ chối ông trước khi thân xác được vùi sâu dưới lòng mộ theo nỗi hân hoan của các nhà truyền giáo, những kẻ đứng về phía chính quyền để lên án và kình chống họa sĩ trong những ngày tháng cuối cùng của đời ông.

Bản full có tại trang nhà của Trần Thị Bông Giấy. 

http://www.tranthibonggiay.net/2-TTBG/TaiHoaMenhBac/PaulGauguin/PaulGauguin1.htm